Açık Kaynağın Kısa Tarihi

Çoğu kişiye “açık kaynak” internet çağının bir icadı gibi gelir. Oysa durum tersine: Yazılımın ilk yıllarında paylaşım olağandı, kapalılık ise sonradan geldi. Bu yazı o uzun hikâyenin dönüm noktalarından geçiyor. Çünkü bugün yapay zekâ dünyasında yaşanan “açık ağırlıklar” tartışmasını ancak bu arka planla birlikte anlayabiliyoruz.

Paylaşımın olağan olduğu yıllar

İlk bilgisayar yıllarında yazılım nasıl paylaşılıyordu?

1950’ler ve 60’larda yazılım, donanımla birlikte gelen bir ek parçaydı. IBM kullanıcıları 1955’te SHARE adlı bir grup kurdu ve yazılımlarını, düzeltmelerini bu grup içinde birbirleriyle paylaştı. Akademik laboratuvarlarda da kod, makaleler gibi elden ele dolaşıyordu. Bir yöntemi yayımlamak, onun programını da paylaşmak anlamına geliyordu.

Yani o yıllarda kaynak kodunu paylaşmak ayrı bir ideoloji değildi, işin olağan bir parçasıydı.

Mülkiyet çağı

Yazılım ne zaman satılan bir ürüne dönüştü?

1970’lerde yazılım, donanımdan ayrı ve satılabilir bir ürüne dönüştü. Bu dönemin simgesi sayılan belge, Bill Gates’in 1976’da bilgisayar meraklılarına yazdığı açık mektuptur. Gates bu mektupta, izinsiz kopyalanan yazılım yüzünden geliştiricilerin emeklerinin karşılığını alamadığını ve bunun iyi yazılım yazılmasını engellediğini savunuyordu. Bu tartışma bugün de sürüyor. Ama o yıllarda sektörün yönü belliydi: Üniversite laboratuvarlarından çıkan kodlar giderek ticari lisansların arkasına çekildi.

GNU ve copyleft

Özgür yazılım hareketi nasıl başladı?

Bu gidişe ilk sistemli cevap 1983’te geldi. Richard Stallman, Unix benzeri eksiksiz ve özgür bir işletim sistemi hedefleyen GNU projesini duyurdu. 1985’te Özgür Yazılım Vakfı’nı (FSF) kurdu. Aynı yıllarda hukuki açıdan yaratıcı bir fikir ortaya çıktı: copyleft. Önce GNU Emacs lisansında denenen bu fikir, 1989’da GPL lisansıyla genelleştirildi. Amaç, telif hakkını tersine kullanmaktı. Kodu alan kişi, onu yeniden dağıtırken aynı özgürlükleri başkalarına da tanımak zorundaydı.

FSF’nin tanımına göre “özgür” kelimesini “bedava bira”daki gibi değil, “ifade özgürlüğü”ndeki gibi düşünmek gerekir. Yani mesele fiyat değil, kullanıcının özgürlüğüdür.

Linux: Hobiden ekosisteme

Linux nasıl bu kadar yaygınlaştı?

1991’de Helsinki Üniversitesi’nde öğrenci olan Linus Torvalds, Usenet’te mütevazı bir duyuru yaptı. “Sadece bir hobi” olarak (özgür) bir işletim sistemi yazdığını ve bunun “GNU gibi büyük ve profesyonel olmayacağını” söyledi. Bu cümle, teknoloji tarihinin en isabetsiz tahminlerinden biri sayılabilir.

Linux çekirdeği GNU araçlarıyla buluşup GPL’in hukuki çerçevesine oturunca, kendi kendini besleyen bir ekosistem ortaya çıktı. 1998’de Netscape tarayıcısının kaynak kodunu açacağını duyurdu. Bunun ardından “open source” (açık kaynak) terimi ortaya atıldı ve Open Source Initiative (OSI) kuruldu. IBM’in 2000 yılının sonunda açıkladığı, 2001 için yaklaşık 1 milyar dolarlık Linux yatırımı ise hareketin iş dünyasında da ciddiye alındığını gösterdi.

GitHub ve sosyal kodlama

GitHub açık kaynağı nasıl değiştirdi?

2008’de kurulan GitHub, katkıda bulunma sürecini sosyal bir etkileşime dönüştürdü. “Fork” ve “pull request” gibi kavramlar, ortak üretimin dili haline geldi. Sürüm kontrolü bir mühendislik ayrıntısı olmaktan çıktı ve yazılımcıların birbiriyle iletişim kurma biçimine dönüştü. Açık kaynak artık yalnızca bir lisans tercihi değil, bir çalışma kültürüydü.

Açık ağırlıklar: Eski tartışmanın yeni bölümü

Yapay zekâ modellerinin ağırlıkları paylaşılmalı mı?

2020’lerin büyük gündemlerinden biri, büyük dil modellerinin ağırlıklarının paylaşılıp paylaşılmaması. “Açık ağırlık” savunucuları ile modellerin kapalı tutulmasını daha güvenli bulanlar arasındaki ayrışma, 1970’lerin yazılım mülkiyeti tartışmasını şaşırtıcı ölçüde hatırlatıyor: Emek mi, paylaşım mı? Hangi paylaşım, kime, ne ölçüde zorunlu olmalı?

Bence tarih burada bir ipucu veriyor. Bilim tarihine baktığımızda, mektuplaşmalardan hakemli dergilere kadar, bilginin paylaşıldıkça biriktiği bir gelenek görüyoruz. Yazılımın son kırk yılı da benzer bir yöne işaret ediyor.

Kapanış

Açık kaynağın tarihinden ne öğreniyoruz?

Açık kaynağın hikâyesi, düz bir çizgide ilerleyen bir zafer hikâyesi değil. İleri geri savrulan uzun bir tartışma. Ama bir eğilim açık: Paylaşılan bilgi birikir. Belki bir sonraki yazıda bilim tarihinin kendi “açık kaynak” geleneklerine, mektuplardan arşivlere, daha yakından bakarız.

Kaynakça

Free Software Foundation. (t.y.). What is free software? The free software definition. GNU Project. https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html
Kelty, C. M. (2008). Two bits: The cultural significance of free software. Duke University Press.
Open Source Initiative. (t.y.). History of the OSI. https://opensource.org/history
Stallman, R. (1983, 27 Eylül). Initial announcement [Usenet iletisi, net.unix-wizards]. GNU Project. https://www.gnu.org/gnu/initial-announcement.html
Weber, S. (2004). The success of open source. Harvard University Press. https://doi.org/10.4159/9780674044999