Lidar ile Kayıp Şehirleri Bulmak
Lazer tarama ormanların altındaki antik yerleşimleri nasıl görünür kılıyor? Dijital arkeolojinin kısa hikâyesi.
KISACA
Lidar, uçaktan gönderilen lazer darbeleriyle orman örtüsünün altındaki araziyi haritalıyor. Guatemala'da 60 binden fazla Maya yapısı, Angkor'da bir kent dokusu ve Bolivya Amazonu'nda düşük yoğunluklu bir kentleşme bu yöntemle ortaya çıktı.
Arkeolojinin en büyük engeli aslında kazı maliyeti değil, görme problemiydi: yoğun orman örtüsü altındaki yerleşimleri tespit etmek. Lidar (lazerle mesafe ölçümü) bu problemi kökünden değiştirdi.
Nasıl çalışıyor?
Uçaktan veya drondan ormana saniyede yüz binlerce lazer nabzı gönderilir. Nabızların bir kısmı ağaç yapraklarından yansır, bir kısmı zemine kadar iner. Zeminden dönen sinyaller filtrelenip nokta bulutu halinde birleştirildiğinde, ağaçlar sanal olarak “silinir” ve altındaki topografya çıplak kalır: yollar, teraslar, meydanlar, kanallar.
Bulunanlar
Lidar ile hangi antik yerleşimler bulundu?
Guatemala’nın kuzeyinde 2016’da yapılıp 2018’de yayımlanan taramalar, Maya bölgesinde 60 binden fazla yapıyı, yerleşimleri ve savunma hatlarını ortaya çıkardı. Kamboçya’da Angkor çevresinde tapınakları saran bütün bir kent dokusu görünür oldu. Bolivya Amazonu’nda ise platform höyükler, yükseltilmiş yollar ve su kanalları, ormanın altında düşük yoğunluklu bir kentleşmeye işaret ediyor. Birkaç uçuşla toplanan veri, onlarca yıllık arazi çalışmasının göremediği alanları açtı.
Keşif mi, doğrulama mı?
Burada dikkatli olmak lazım: “kayıp şehir” çoğu zaman yerel topluluklar için hiç kaybolmamıştı — sadece haritalara işlenmemişti. Lidar’ın katkısı yeni bulmak değil, örtüyü kaldırıp iddiaları ölçülebilir kılmak. Ayrıca etik bir boyut var: yayımlanan ayrıntılı haritalar, yağmacılar için de yol haritası olabiliyor. Keşif hızı arttıkça koruma sorumluluğu da artıyor.
Sıradaki adım belli: yapay zekâ destekli nokta bulutu sınıflandırması — makine, milyarlarca nokta içinde insan gözünün göremediği örüntüleri tanıyor. Kazıdaki küreğin yerini lazer aldı; yorumun yerini hâlâ hiçbir şey almıyor.
Kaynakça
- Canuto, M. A., Estrada-Belli, F., Garrison, T. G., Houston, S. D., Acuña, M. J., Kováč, M., Marken, D., Nondédéo, P., Auld-Thomas, L., Castanet, C., Chatelain, D., Chiriboga, C. R., Drápela, T., Lieskovský, T., Tokovinine, A., Velasquez, A., Fernández-Díaz, J. C. ve Shrestha, R. (2018). Ancient lowland Maya complexity as revealed by airborne laser scanning of northern Guatemala. Science, 361(6409), eaau0137. https://doi.org/10.1126/science.aau0137
- Chase, A. F., Chase, D. Z., Weishampel, J. F., Drake, J. B., Shrestha, R. L., Slatton, K. C., Awe, J. J. ve Carter, W. E. (2011). Airborne LiDAR, archaeology, and the ancient Maya landscape at Caracol, Belize. Journal of Archaeological Science, 38(2), 387–398. https://doi.org/10.1016/j.jas.2010.09.018
- Evans, D. H., Fletcher, R. J., Pottier, C., Chevance, J.-B., Soutif, D., Tan, B. S., Im, S., Ea, D., Tin, T., Kim, S., Cromarty, C., De Greef, S., Hanus, K., Bâty, P., Kuszinger, R., Shimoda, I. ve Boornazian, G. (2013). Uncovering archaeological landscapes at Angkor using lidar. Proceedings of the National Academy of Sciences, 110(31), 12595–12600. https://doi.org/10.1073/pnas.1306539110
- Prümers, H., Jaimes Betancourt, C., Iriarte, J., Robinson, M. ve Schaich, M. (2022). Lidar reveals pre-Hispanic low-density urbanism in the Bolivian Amazon. Nature, 606(7913), 325–328. https://doi.org/10.1038/s41586-022-04780-4
