Geleceğin Arşivi: Yarının Tarihçisine Ne Bırakıyoruz?
Bağlantı çürümesi, eskiyen dosya biçimleri, kapanan platformlar: Dijital çağın kayıtları tarihçi için ne kadar dayanıklı?
KISACA
Kil tabletler binlerce yıl dayanırken dijital kayıtlar, bağlantı çürümesi ve eskiyen dosya biçimleri yüzünden hızla kayboluyor. Dijital koruma sürekli bakım ister. Geleceğin tarihçisi için en büyük risk, gündelik hayatın kayıtlarının yok olması.
Bir kil tablet, dört bin yıl sonra hâlâ okunabiliyor. Tabletlerin çoğu sadece güneşte kurutulurdu ama bir yangında pişen kil neredeyse yok edilemez hale gelir. Ninova’daki tabletlerin birçoğu da şehri yok eden yangın sayesinde bugüne ulaştı. Peki bir sosyal medya gönderisi kaç yıl dayanır? Bu soru, dijital çağın tarih yazımına bırakacağı en büyük miras olacak. Belki de en büyük kaybı.
Bağlantılar çürüyor, biçimler eskiyor
Dijital kayıtlar neden kayboluyor?
Sorun iki katmanlı. Birincisi bağlantı çürümesi: Alıntı yapılan sayfa taşınır, kapanır ya da silinir. Bugünün dipnotları yarının kör bağlantılarına dönüşür. 2014’te yapılan bir araştırma, ABD Yüksek Mahkemesi kararlarında verilen bağlantıların yarısının artık kaynak gösterilen bilgiye ulaşmadığını ortaya koydu.1
İkincisi biçim eskimesi. Eski kelime işlemci dosyaları, Flash animasyonları ve eski veri tabanları buna örnektir. Kayıt duruyor ama onu açacak yazılım ya ortadan kalkıyor ya da bulunması gittikçe zorlaşıyor. Kâğıt kendi başına dayanır, dijital kayıt ise okunabilmek için çalışan bir ortama ihtiyaç duyar.
Kaydı yaşatmak emek ister
Dijital kayıtlar nasıl korunur?
Bu yüzden dijital koruma bir depolama işi değil, sürekli bir bakım işidir. Internet Archive’ın Wayback Machine’i, ulusal kütüphanelerin web arşivleri, eski yazılımları çalıştıran emülatörler ve karakter kodlaması dönüşümleri, kayıtları hayatta tutan çalışmalardan sadece birkaçı. Stanford’daki LOCKSS projesinin sloganı bu yaklaşımı iyi özetliyor: Çok kopya, çok güvenlik (“Lots of Copies Keep Stuff Safe”).
Tarihçinin gözünden
Gelecekte 2020'lerin tarihi nasıl yazılacak?
Geleceğin tarihçisi 2020’ler hakkında ne yazacak? Gazetelerin ve kitapların günümüze ulaşma şansı yüksek. Ama tarihçinin en çok ilgilendiği katman, yani gündelik hayatın kaydı (sohbetler, forumlar, kişisel siteler) sistemli bir şekilde kayboluyor. Oysa bugün Pompeii duvarlarındaki yazıları okuyup o insanların hayatı hakkında çıkarım yapabiliyoruz. Çünkü duvarlar yerinde duruyordu ve kimse onları silmedi.
Sonuç olarak arşivlemek, yazının kendisi kadar bilinçli bir tasarım işidir. Bu blogun statik dosyalar olarak yayımlanması da tesadüf değil. Kaydın ayakta kalması için mümkün olan en basit ve en az bağımlılığı olan biçim bu.
Dipnotlar
-
Zittrain, Albert ve Lessig (2014). Aynı araştırmada Harvard Law Review ve iki hukuk dergisinde verilen bağlantıların yüzde 70’inden fazlasının da artık kaynak gösterilen bilgiye ulaşmadığı görüldü. ↩
Kaynakça
- Reich, V. ve Rosenthal, D. S. H. (2001). LOCKSS: A permanent web publishing and access system. D-Lib Magazine, 7(6). https://www.dlib.org/dlib/june01/reich/06reich.html
- Rosenzweig, R. (2003). Scarcity or abundance? Preserving the past in a digital era. American Historical Review, 108(3), 735–762. https://academic.oup.com/ahr/article-abstract/108/3/735/22504
- Zittrain, J., Albert, K. ve Lessig, L. (2014). Perma: Scoping and addressing the problem of link and reference rot in legal citations. Harvard Law Review Forum, 127, 176. https://harvardlawreview.org/forum/vol-127/perma-scoping-and-addressing-the-problem-of-link-and-reference-rot-in-legal-citations/
