Yapay Zekâ ile Bir Tarihçi Yaratmak Mümkün mü?
Yapay zekâ kaynakları okuyabilir, özetleyebilir, hatta hipotez kurabilir. Peki bir tarihçiyi tarihçi yapan şey nedir ve bu kodlanabilir mi?
KISACA
Yapay zekâ kaynakları tarayabilir, özetleyebilir ve çevirebilir, yani iyi bir araştırma asistanıdır. Ama tarihçiyi tarihçi yapan üç şey, yani soru sormak, kaynaklara şüpheyle yaklaşmak ve yorumunun sorumluluğunu almak, bugün bir makineye emanet edilemiyor.
Diyelim ki bir yapay zekâya bütün arşivleri, bütün yöntem kitaplarını ve bütün tarih dergilerini verdik. Ortaya bir tarihçi çıkar mı? Kısa cevap: Çıkmaz. Ama neden çıkmadığını düşünmek, tarihçiliğin ne olduğunu oldukça iyi anlatıyor.
Makine neleri şimdiden yapabiliyor?
Dürüst olmak gerekirse yapay zekâ, tarihçinin birçok işini şimdiden yapıyor. Kaynakları tarıyor, özetliyor, eski dillerden taslak çeviriler çıkarıyor ve milyonlarca sayfa arasında örüntü arıyor. Daha önce yazdığım gibi bunlar araştırmanın en çok zaman alan kısımları: erişim ve işleme. Bu açıdan bakınca yapay zekâ, tarihçinin hiç yorulmayan bir araştırma asistanı sayılabilir.
Tarihçiyi tarihçi yapan nedir?
Bence tarihçiyi tarihçi yapan üç şey var ve üçünü de bir makineye emanet etmek zor.
Soru sormak. Tarihçinin soruları arşivden değil, içinde yaşadığı zamandan gelir. Neden şimdi, neden bu konu, neden bu kaygı? Bu soruların hepsi bir hayatın ve bir merakın ürünüdür. Croce’nin meşhur cümlesi de bunu söyler: Her gerçek tarih, çağdaş tarihtir.1 Ortada bir “çağdaş” yoksa soru da yoktur.
Şüphe içgüdüsü. İyi bir tarihçi kaynağa önce şüpheyle yaklaşır. “Bu belge bana ne anlatıyor?” diye sormadan önce “Bu belge bana ne anlatmak istiyor?” diye sorar. Yapay zekâ ise tam tersi yönde çalışır: Akıcı ve kendinden emin metinler üretir. Şüpheyi öğrenmesi, bilgi üretmesinden çok daha zordur. Kaynak uyduran bir sistem kötü bir tarihçi değildir, tarihçi bile değildir.
İmza atmak. Bir yorumu savunmak, eleştirilere cevap vermek, yeni bir belge ortaya çıktığında görüşünü değiştirmek… Mesleğin ahlakı burada yatar. Yanılan bir tarihçi hatasını düzeltir ve gerekirse özür diler. Yapay zekânın ise hatası için özür dileyecek bir benliği yoktur. Olsa olsa onu üreten şirket bir açıklama yapar.
Bir modele tarih yazdırsak ne olur?
Bütün arşivlerle beslenmiş bir modele “Bir tarih yaz.” desek ne çıkar? Bence var olan tarih yazımının ortalama bir özeti çıkar: Kusursuz derlenmiş ama hiçbir yeni soru sormayan bir antoloji. Özgün fikir, tarihçinin kendi çağıyla yaşadığı sürtünmeden doğar. Makinenin ise sürtüneceği bir çağı yoktur.
Usta ve çırak
Yapay zekâ bir gün tarihçinin yerini alabilir mi?
Bu ilişkiyi en iyi anlatan benzetme belki de ustalık ve çıraklıktır. Yapay zekâ her şeyi okuyan ve hiç şikâyet etmeyen bir çıraktır. Tarihçi ise soruyu soran ve imzayı atan ustadır. Peki çırak bir gün ustalaşabilir mi? Tarih yazımı yalnızca bir beceriler bütünü olsaydı belki ustalaşabilirdi. Ama tarih yazımı aynı zamanda bir sorumluluktur: Geçmişle bugün arasında, kendi adına konuşan bir tercümanlık. Şimdilik o koltuk boş görünüyor. O koltuğu kimin dolduracağı ise başka bir yazının konusu.
Dipnotlar
-
İtalyanca aslı: “ogni vera storia è storia contemporanea.” Croce, Teoria e storia della storiografia (1917). ↩
Kaynakça
- Bloch, M. (2013). Tarih savunusu veya tarihçilik mesleği (A. Berktay, Çev.). İletişim Yayınları. (Özgün eser 1949’da yayımlandı)
- Carr, E. H. (1961). What is history? Macmillan.
- Croce, B. (1917). Teoria e storia della storiografia. Laterza.
- Walters, W. H. ve Wilder, E. I. (2023). Fabrication and errors in the bibliographic citations generated by ChatGPT. Scientific Reports, 13, 14045. https://doi.org/10.1038/s41598-023-41032-5
