Antik Çağda Yapay Zekâ Olsaydı

Bir süre önce antik çağda sosyal medya olsaydı neler olacağını hayal etmiştik. Bu kez daha iddialı bir soru soralım: Ya yapay zekâ olsaydı? İşin tuhaf yanı, antik dünyanın insanları bu fikre sandığımız kadar yabancı değildi.

Delfi Kâhini: İlk sohbet robotu

Delfi Kâhini nasıl cevap verirdi?

Delfi’deki Apollon Tapınağı’na gelen herkes aynı şeyi yapardı. Bir soru sorar ve cevap beklerdi. Soruları rahibe Pythia yanıtlardı. Bazı ünlü cevaplar o kadar muğlaktı ki her anlama çekilebilirdi.

Herodot’un anlattığına göre Lidya Kralı Kroisos, Perslere savaş açarsa ne olacağını sormuş. Aldığı cevaba göre Perslere karşı sefere çıkarsa büyük bir imparatorluğu yıkacakmış. Kroisos savaşa girmiş ve gerçekten de büyük bir imparatorluk yıkılmış. Ama yıkılan, kendi imparatorluğuymuş.¹ Kroisos kâhine sitem edince aldığı cevap da tanıdıktır: Hangi imparatorluğun kastedildiğini sormalıymış.

Kendinden emin konuşan, yanlış anlaşıldığında da “Ben zaten söylemiştim.” diyebilen bir sistem… Delfi’yi bugünkü sohbet robotlarının atası saymak pek de haksızlık olmaz.

Babil kâtipleri: Otomatik tamamlamanın ustaları

Mezopotamya'da mektuplar nasıl yazılırdı?

Mezopotamya’da kâtip olmak, yıllarca aynı metinleri kil tabletlere kopyalamak demekti. Kâtip adayları hazır kalıpları ezberler, mektupları ve sözleşmeleri bu kalıplarla yazardı. Mektuplar da kalıp bir formülle başlardı. Örneğin bir üste yazılan mektup “Efendime söyle: Kulun şöyle der.” diye açılırdı. Gerisini deneyimli bir kâtip adeta otomatik olarak getirirdi.

Kısacası otomatik tamamlama, telefonlarımıza gelmeden binlerce yıl önce bir meslekti. Tek fark şuydu: Hata yapan kâtip, bunun hesabını da kendisi verirdi.

İskenderiye Kütüphanesi: İlk veri merkezi

İskenderiye Kütüphanesi kitaplarını nasıl topladı?

Mısır’ı yöneten Ptolemaioslar, dünyadaki bütün bilgiyi tek bir yerde toplamak istiyordu. Hekim Galenos’un anlattığına göre² III. Ptolemaios döneminde İskenderiye limanına gelen gemilerdeki kitaplara el konuluyor, kitaplar kopyalanıyor ve sahiplerine asılları yerine kopyaları veriliyordu.

Bugün büyük dil modellerini eğitmek için internetteki metinlerin izinsiz toplanması tartışılıyor. Görünen o ki veri toplama etiği sorusu da en az iki bin yaşında.

Talos: Girit’in bronz bekçisi

Antik çağda robot fikri var mıydı?

Yunan mitolojisinde Talos adında dev bir bronz adam vardır. Anlatılardan birine göre onu demirci tanrı Hephaistos, Girit Kralı Minos’a armağan etmiştir.³ Talos, Girit adasının çevresinde günde üç kez dolaşırmış ve adaya yaklaşan gemilere kaya fırlatırmış. Hiç uyumayan, hiç yorulmayan ve yalnızca kendisine verilen görevi yapan bir makine… Güvenlik robotlarını ilk hayal edenlerin eski Yunanlar olduğunu söylemek abartı sayılmaz.

Talos’un sonu da ilginçtir. Anlatılardan birine göre Medea onu kandırır ve tek damarını kapatan çiviyi çıkarır. Bronz dev böylece durur. Tarihteki ilk güvenlik açığı da galiba bir mitte yaşanmış.

Sokrates ve yazı tartışması

Sokrates yazıyı neden eleştirdi?

Belki de en tanıdık sahne, Platon’un Phaidros diyaloğunda geçer.⁴ Sokrates, Mısır Kralı Thamus’un ağzından yazının insanlarda unutkanlık yaratacağını anlatır. Bu anlatıya göre yazıya güvenen insanlar bilgiyi akıllarında tutmayı bırakacak, bilgili görünecek ama aslında pek bir şey bilmeyecektir. Bu cümleleri bugün yapay zekâ hakkında yazılmış bir köşe yazısına koysanız kimse yadırgamaz.

İşin ironik yanı, Sokrates’in bu düşüncelerini bugün Platon’un onları yazıya geçirmesi sayesinde biliyoruz.

Değişen ne?

Antik dünyada yapay zekâ yoktu ama onu hayal eden, ondan korkan ve onu tartışan insanlar vardı. Kâhinin muğlak cevapları, kâtibin kalıpları, kütüphanenin bilgi açlığı ve Sokrates’in kaygısı bugün de karşımızda duruyor. Değişen tek şey, bu soruları artık bir tapınakta değil, telefonumuzun ekranında soruyor olmamız.

Dipnotlar

1. Herodot, Tarih, 1.53 (kehanet) ve 1.91 (Pythia’nın Kroisos’a cevabı). ↩

2. Galenos, Hippokrates’in Salgınlar III adlı eserine yazdığı şerh. ↩

3. Apollodoros, Bibliotheke, 1.9.26. Talos, Apollonios’un Argonautika destanında da geçer. ↩

4. Platon, Phaidros, 274e–275b. ↩

Kaynakça

1. Apollodorus. (1921). The Library (J. G. Frazer, Çev.; Loeb Classical Library 121–122). Harvard University Press. (1.9.26)
2. Herodotus. (1920). The Persian Wars, Volume I: Books 1–2 (A. D. Godley, Çev.; Loeb Classical Library 117). Harvard University Press. (1.53, 1.91)
3. Mayor, A. (2018). Gods and robots: Myths, machines, and ancient dreams of technology. Princeton University Press.
4. Oppenheim, A. L. (1967). Letters from Mesopotamia: Official, business, and private letters on clay tablets from two millennia. University of Chicago Press.
5. Plato. (1925). Phaedrus. Plato in twelve volumes (H. N. Fowler, Çev.; Cilt 9). Harvard University Press. (274e–275b)