Kargonuz Sardes'ten Yola Çıktı: Antik Çağda Kargo Olsaydı

“Kargonuz dağıtıma çıkmıştır.” Bu cümleyi okuyan herkes o gün evden çıkmaz. Akşam olur, kapı çalmaz ve ekrana yeni bir mesaj düşer: “Alıcı adreste bulunamadı.” Oysa alıcı bütün gün pijamasıyla kapının dibinde beklemiştir. Serinin bu bölümünde antik dünyaya bir kargo takip ekranıyla bakalım. Göreceğiz ki gönderi beklemenin heyecanı da, sinir harbi de binlerce yıllık.

Persler: Ne kar ne yağmur

Pers ulakları nasıl çalışırdı?

Herodot’a göre dünyada Pers ulaklarından daha hızlı giden bir ölümlü yoktu. Sistem bir bayrak yarışı gibi işliyordu. Yolculuk kaç gün sürüyorsa yol boyunca o kadar at ve adam bekletiliyordu. Her ulak yalnızca bir günlük yolu gidiyor, mesajı bir sonrakine teslim ediyordu. Herodot’un deyişiyle bu ulakları ne kar, ne yağmur, ne sıcak, ne de gecenin karanlığı durdurabiliyordu.¹

Bu cümle bugün New York’taki büyük postane binasının cephesinde yazıyor. ABD Posta Servisi’nin resmî bir sloganı yok ama pek çok kişi bu sözü onun sloganı sanıyor.² Yani dünyanın en ünlü postacı övgüsü, aslında bir tarihçinin Persler hakkında yazdığı bir not. Pers ulakları “Alıcı adreste bulunamadı” diye not bıraksaydı Herodot herhâlde bunu da yazardı.

Kral Yolu: Sardes transfer merkezi

Kral Yolu nereden nereye uzanıyordu?

Perslerin en ünlü yolu, Lidya’nın başkenti Sardes’ten imparatorluğun merkezlerinden Susa’ya uzanan Kral Yolu’ydu. Sardes’in kalıntıları bugün Manisa’nın Salihli ilçesinde duruyor. Herodot’a göre bu yol üzerinde 111 konak vardı ve bir yaya bu yolu 90 günde yürüyebiliyordu. Konaklar iyi bakımlıydı, yol da baştan sona güvenliydi.³

Bugünün diliyle söylersek her konak bir transfer merkeziydi. Takip ekranı olsaydı şöyle görünürdü: “Gönderiniz Sardes transfer merkezinden çıktı.” Ardından günlerce aynı satır: “Gönderiniz transfer merkezinde.” Neyse ki Herodot hiç değilse yolun 90 gün sürdüğünü baştan söylüyor. “Tahmini teslim tarihi” denen şeyi ilk veren de galiba o.

Kültepe: Eşekle gelen kargo ve kil zarflar

Kültepe tabletleri neyi anlatır?

Kayseri yakınındaki Kültepe, antik adıyla Kaniş, MÖ 20. ve 19. yüzyıllarda büyük bir ticaret merkeziydi. Asur şehrinden gelen tüccarlar buraya eşek kervanlarıyla kalay ve kumaş getiriyor, karşılığında altın ve gümüş alıyordu. Kazılarda yaklaşık 23.500 tablet bulundu. Bu tabletler 2015’te UNESCO’nun Dünya Belleği listesine girdi.⁴

Tüccarlar mektuplarını kilden zarfların içine koyup mühürlüyordu. Mektubu okumak için zarfı kırmak gerekiyordu, yani gönderinin yolda açılıp açılmadığı hemen belli oluyordu.⁵ Bugün “Paketim neden ezik geldi?” diye şikâyet edenlerin antik çağdaki karşılığı herhâlde zarfı çatlak gelen tüccarlardı.

Mektuplarda kargo bekleyenlerin tanıdık sesi de duyuluyor. Ahaha adlı Asurlu bir kadın yatırımcı, parasıyla düzenlenen bir kervandan beklediği gümüşün gelmediğini yazıyor. Kardeşinden gümüşün bir sonraki kervanla gelmesini sağlamasını istiyor ve “Mahvolmayayım!” diye yalvarıyor.⁶ “Kargom nerede?” diye müşteri hizmetlerini arayanların dört bin yıllık meslektaşı sayılır.

Augustus: Kargocuyla konuşmak isteyenlere

Roma'nın posta sistemi nasıl kuruldu?

Roma’nın devlet postasını Augustus düzenledi. Suetonius’un anlattığına göre Augustus eyaletlerdeki gelişmeleri hızla öğrenmek istiyordu. Önce askerî yollar üzerine kısa aralıklarla genç ulaklar yerleştirdi, mektuplar elden ele aktarılıyordu. Sonra bu düzeni değiştirdi ve araba ile çalışan bir sisteme geçti. Sebebi ilginçti: Mektubu getiren kişi baştan sona aynı kişi olunca, gerektiğinde ona soru da sorulabiliyordu.⁷

Augustus, bugünün kargo müşterisinin en büyük hayalini gerçekleştirmişti: Paketi getiren kişiyle konuşabilmek. Bizler ise hâlâ “Sizi bir müşteri temsilcisine aktarıyorum” müziğini dinliyoruz.

Değişen ne?

Pers ulağı da, Kültepe’nin eşek kervanı da, Augustus’un posta arabası da aynı soruya cevap arıyordu: Bir şeyi uzağa hızlıca ve sağlam ulaştırmak. Değişen tek şey, artık beklerken ekrandaki haritada küçük bir kamyonetin ilerleyişini izleyebilmemiz. Gerçi o kamyonet de bazen üç gün aynı yerde duruyor.

Dipnotlar

1. Herodot, Tarih, 8.98. ↩

2. Söz, Herodot’un bir İngilizce çevirisinden uyarlanarak New York’taki James Farley Postanesi’nin cephesine yazıldı. ↩

3. Herodot, Tarih, 5.52–53. ↩

4. Kültepe tüccarlarının dünyası için bkz. Larsen (2015). ↩

5. Kil zarflar ve mühürler için bkz. Larsen (2015). ↩

6. Michel (2020), s. 411–414. ↩

7. Suetonius, Augustus, 49.3. ↩

Kaynakça

1. Herodotus. (1920–1925). The Persian Wars (A. D. Godley, Çev.; Loeb Classical Library 117–120). Harvard University Press. (5.52–53, 8.98)
2. Larsen, M. T. (2015). Ancient Kanesh: A merchant colony in Bronze Age Anatolia. Cambridge University Press.
3. Michel, C. (2020). Women of Assur and Kanesh: Texts from the archives of Assyrian merchants. SBL Press.
4. Suetonius. (1914). Lives of the Caesars, Volume I (J. C. Rolfe, Çev.; Loeb Classical Library 31). Harvard University Press. (Augustus 49)