Antik Dünyada İş Hayatı: Mazeretler, Grev ve Müşteri Şikâyeti

Pazartesi sabahı işe gitmek istemeyen ilk insan biz değiliz. Maaşı geciktiği için kazan kaldıran ilk çalışan da, müşteri hizmetlerine öfkeli bir mektup yazan ilk müşteri de biz değiliz. Üç bin yıldan eski belgeler bunu açıkça gösteriyor.

İşe gelmeyenlerin listesi

Antik Mısır'da işçilerin devamsızlığı nasıl kaydedilirdi?

Krallar Vadisi’ndeki mezarları kazan ve süsleyen ustalar, Deir el-Medina adlı küçük bir köyde yaşardı. Bu köyden kalan belgelerden biri, bugün British Museum’da duran büyük bir kireçtaşı parçasıdır. Üzerinde II. Ramses’in saltanatının 40. yılına, yani yaklaşık MÖ 1250’ye ait bir devam çizelgesi var.¹

Çizelgede kırk kadar işçinin adı yazılı. Kâtip, işe gelmeyenlerin yanına mazeretlerini kırmızı mürekkeple not etmiş. En sık görülen mazeret hastalık. Bazıları gözünden rahatsız, birinin kaydında da “akrep soktu” yazıyor. Ama liste bununla bitmiyor:

• Bir yakınının cenazesiyle ilgilenmek
• Karısının ya da kızının âdet dönemi
• Kendi evini inşa etmek
• “Patronunun yanında olmak”, yani amirinin özel bir işini görmek
• Bira yapmak

Evet, bira yapmak da kayıtlara geçen mazeretler arasında.² Bir işçinin kaydında ise “Khonsu ile içiyordu” yazıyor. Kırk işçiden yalnızca ikisinin hiç devamsızlığı yok. Demek ki her iş yerinde olduğu gibi burada da örnek çalışanlar azınlıktaydı.

Tarihin bilinen ilk grevi

Tarihte bilinen ilk grev ne zaman yapıldı?

Aynı köyün ustaları yaklaşık bir asır sonra daha büyük bir sorunla karşılaştı. Ücretleri para olarak değil, tahıl gibi erzak olarak ödeniyordu. III. Ramses’in saltanatının 29. yılında, yaklaşık MÖ 1157’de, bu erzaklar gecikmeye başladı.

Kâtip Amennakht olayları bir papirüse kaydetti. Bugün Torino’daki Mısır Müzesi’nde bulunan bu belgeye göre işçiler bir gün kontrol noktasını geçerek “Açız!” diye bağırdı. Ardından III. Thutmose’un tapınağının arkasına gidip oturdular. Ayın on sekizinci günü olmuştu ve hâlâ erzak gelmemişti.³

Yetkililer işçileri dinledi ve erzaklar sonunda dağıtıldı. Ancak sorun bir kez çözülünce bitmedi, işçiler aynı yıl içinde birkaç kez daha iş bıraktı.⁴ Firavunun mezarını inşa edenler bile maaşlarının peşine düşmek zorunda kalıyordu.

Bilinen en eski müşteri şikâyeti

Bilinen en eski müşteri şikâyeti nedir?

Mezopotamya’daki Ur şehrinde, yaklaşık MÖ 1750’de, Ea-nasir adında bir bakır tüccarı yaşıyordu. Nanni adlı bir müşteri ondan kaliteli bakır külçeleri almak için anlaşmıştı. Ama tüccar, Nanni’nin adamlarına kalitesiz bakır göstermiş ve “İstersen al, istemezsen git.” demişti.

Nanni öfkesini bir kil tablete döktü. Mektubunda tüccarı sözünü tutmamakla ve ona hakaret eder gibi davranmakla suçluyor. Parasını almak için gönderdiği adamların defalarca eli boş döndüğünü, üstelik düşman topraklarından geçmek zorunda kaldıklarını yazıyor. Artık kalitesiz bakırı kabul etmeyeceğini de ekliyor.⁵

Bu tablet bugün British Museum’da duruyor ve bilinen en eski yazılı müşteri şikâyeti sayılıyor.⁶ İnternette de ayrıca ünlü. Ea-nasir, yaklaşık dört bin yıl sonra kötü müşteri hizmetinin simgesi hâline gelmiş bir tüccar.

Değişen ne?

Mazeret listeleri, geciken maaşlar ve öfkeli müşteriler… Deir el-Medina’nın ustaları ile Ur’lu Nanni bugünün bir ofisine girse pek yabancılık çekmezdi. Değişen tek şey, şikâyetlerimizi artık kil tabletlere değil, e-postalara yazıyor olmamız. Gerçi e-postalar da en az kil tabletler kadar cevapsız kalabiliyor.

Dipnotlar

1. British Museum, EA 5634. Çizelgedeki mazeretlerin ayrıntılı incelemesi için bkz. Janssen (1980). ↩

2. Janssen (1980), Deir el-Medina işçilerinin devamsızlık nedenlerini sınıflandırır. ↩

3. Torino Grev Papirüsü (Museo Egizio, Cat. 1880), III. Ramses’in 29. yılı, ikinci taşkın ayı, 10. gün. ↩

4. Edgerton (1951), grevlerin sırasını ve papirüsün metnini inceler. ↩

5. Mektubun çevirisi: Oppenheim (1967), s. 82–84. ↩

6. British Museum, 1953,0411.71. Ur’daki denizci tüccarlar için bkz. Oppenheim (1954). ↩

Kaynakça

1. Černý, J. (1973). A community of workmen at Thebes in the Ramesside period. Institut français d’archéologie orientale.
2. Edgerton, W. F. (1951). The strikes in Ramses III’s twenty-ninth year. Journal of Near Eastern Studies, 10(3), 137–145.
3. Janssen, J. J. (1980). Absence from work by the necropolis workmen of Thebes. Studien zur Altägyptischen Kultur, 8, 127–152.
4. Oppenheim, A. L. (1954). The seafaring merchants of Ur. Journal of the American Oriental Society, 74(1), 6–17.
5. Oppenheim, A. L. (1967). Letters from Mesopotamia: Official, business, and private letters on clay tablets from two millennia. University of Chicago Press.