Baret Yok, Hammurabi Var: Antik Çağda İş Güvenliği Olsaydı
Hammurabi, çöken evin ustasını sorumlu tutuyordu. Romalı boya işçileri tozdan korunmak için yüzlerine kese bağlıyordu. Vitruvius ise kurşunla çalışan işçilerin sağlığının bozulduğunu fark etmişti. İş güvenliğinin kökleri sandığımızdan eski.
KISACA
Antik dünyada iş güvenliği uzmanı yoktu ama tehlikenin farkındalığı vardı. Hammurabi Kanunları, çöken evin sorumluluğunu ustaya yükledi. Plinius, kırmızı boya işçilerinin tozdan korunmak için yüzlerine kese bağladığını yazdı. Vitruvius ise kurşunla çalışan işçilerin solgunluğunu fark edip kil boruları önerdi.
Bugün bir şantiyeye girerken önce baret takılır, sonra yelek giyilir, en sonunda da duvardaki “İş güvenliği kurallarına uyunuz” levhasına bir göz atılır. Antik dünyada ne baret vardı ne de risk değerlendirme raporu. Ama tehlikeyi fark eden, kayda geçiren ve önlem arayan insanlar vardı. Serinin bu bölümünde antik dünyaya bir iş güvenliği uzmanının gözüyle bakalım.
Hammurabi: İşverenin sorumluluğu
Hammurabi Kanunları inşaat kazaları hakkında ne der?
Babil Kralı Hammurabi’nin yaklaşık MÖ 1750’de taşa yazdırdığı kanunlarda inşaat ustalarına ayrılmış maddeler var. Bir usta sağlam olmayan bir ev yapar ve ev çöküp sahibini öldürürse, ustanın kendisi ölümle cezalandırılır. Çöken ev mallara zarar verirse usta hepsini öder ve evi kendi cebinden yeniden yapar. Duvar daha bitmeden eğilmeye başlarsa, onu yine kendi masrafıyla sağlamlaştırmak zorundadır.1
Cezalar bugünün gözüyle fazlasıyla sert. Ama altta yatan fikir tanıdık: Yapıyı yapan, yapının güvenliğinden sorumludur. Bugün buna işverenin ve yüklenicinin sorumluluğu diyoruz. Hammurabi döneminde ise “ramak kala” bildirimi yoktu. Kaza ya olmamıştı ya da olmuştu, arası yoktu.
Plinius: Bilinen ilk toz maskelerinden biri
Antik çağda işçiler kendilerini tozdan nasıl korurdu?
Romalı yazar Yaşlı Plinius, Doğa Tarihi adlı eserinde kırmızı boya yapımında kullanılan miniumu anlatırken önemli bir ayrıntı verir. Atölyelerde bu maddeyi işleyen işçiler, zararlı tozu solumamak için yüzlerine gevşek kesecikler bağlarmış. Keseler ince olduğu için işçiler arkasından görebiliyormuş da.2
Bu, kişisel koruyucu donanımın, yani KKD’nin bilinen en eski örneklerinden biri sayılır. Etkili olup olmadığı tartışmalı, çünkü kesenin kenarlarından toz rahatça girebilirdi. Yine de iki bin yıl önce biri tozun zararlı olduğunu fark etmiş ve bir önlem bulmaya çalışmış. Maskenin TSE belgesi yoktu ama niyet doğruydu.
Vitruvius: Kurşunun bedeli
Romalılar kurşunun zararlı olduğunu biliyor muydu?
Mimar Vitruvius, MÖ 1. yüzyılda yazdığı mimarlık kitabında su borularını anlatırken kurşun yerine kil boru kullanılmasını önerir. Gerekçesi ilginçtir: Kurşun döken işçilere bakın, der. Dökümden çıkan dumanın bedenlerine işlediğini, onları her gün biraz daha güçsüz bıraktığını ve yüzlerinin solgunlaştığını yazar.3
Vitruvius’un yaptığı şey, bugün iş sağlığının temelini oluşturan gözlemden başka bir şey değil: Belirli bir işi yapanlarda belirli bir hastalığın tekrar ettiğini fark etmek. Meslek hastalığı kavramının tohumu bu satırlarda duruyor.
Kayıt tutmanın önemi
Antik Mısır'da iş kazaları kaydedilir miydi?
Antik dünyada iş hayatı yazısında anlattığımız Deir el-Medina devam çizelgesini hatırlayın. Kâtip, işe gelmeyen bir ustanın yanına “akrep soktu” diye not düşmüştü.4 Bugünün diliyle bu, kayda geçmiş bir iş kazasıdır. Kazayı kaydetmek, onu önlemenin ilk adımıdır. Mısırlı kâtip bunu biliyor muydu bilmiyoruz ama doğru olanı yapmış.
Değişen ne?
Hammurabi’nin ustası, Plinius’un boya işçisi ve Vitruvius’un kurşun dökücüsü aynı gerçeğin farklı yüzleri: İş, insanın sağlığına mal olabilir. Değişen şey, artık bunu şansa bırakmamamız. Risk değerlendirmesi yapıyor, eğitim veriyor, koruyucu donanım kullanıyoruz. Gerçi bir şantiyeye girip bareti kafada değil elde taşıyan birini görmek hâlâ mümkün. Bazı alışkanlıklar, kanunlardan da eski.
Dipnotlar
Kaynakça
- Janssen, J. J. (1980). Absence from work by the necropolis workmen of Thebes. Studien zur Altägyptischen Kultur, 8, 127–152.
- Pliny. (1952). Natural history, Volume IX: Books 33–35 (H. Rackham, Çev.; Loeb Classical Library 394). Harvard University Press. (33.122)
- Roth, M. T. (1997). Law collections from Mesopotamia and Asia Minor (2. baskı). Scholars Press.
- Vitruvius. (1934). On architecture, Volume II: Books 6–10 (F. Granger, Çev.; Loeb Classical Library 280). Harvard University Press. (8.6.10–11)
