Sözlük

Julius Caesar'ın MÖ 59'da başlattığı, Roma'da günlük resmî olayların beyaz boyalı panolara yazılıp halka duyurulduğu kayıtlar.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Pompeii'de Duvar Sizindir: Antik Çağda Sosyal Medya Olsaydı

Bir yazılımın kaynak kodunun herkesin inceleyebileceği, değiştirebileceği ve paylaşabileceği şekilde lisanslanması.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Açık Kaynağın Kısa Tarihi

1929'da Marc Bloch ve Lucien Febvre'in kurduğu Annales dergisi çevresinde gelişen, siyasi olaylar yerine toplumsal ve ekonomik yapılara odaklanan Fransız tarih okulu.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Tarih Yazımı Üzerine Kısa Notlar: Herodot'tan Annales'a

Web bağlantılarının zamanla kırılması ya da artık kaynak gösterilen içeriğe ulaşmaması (İngilizcesi: link rot).

GEÇTİĞİ YAZILAR: Geleceğin Arşivi: Yarının Tarihçisine Ne Bırakıyoruz?

İncelenen döneme ait doğrudan iz: belge, mektup, kayıt, yazıt gibi olayın çağından kalan malzeme.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Kaynak Eleştirisi ve Kod İncelemesi: Aynı Zanaatın İki Yüzü · Büyük Dil Modelleri Çağında Bilgi Edinmek · Tarih Yazımı Üzerine Kısa Notlar: Herodot'tan Annales'a

Çok büyük metin verisiyle eğitilen ve bir metnin olası devamını tahmin ederek metin üreten yapay zekâ modeli (İngilizce kısaltması: LLM).

GEÇTİĞİ YAZILAR: Antik Çağda Yapay Zekâ Olsaydı · Merhaba Dünya · Yapay Zekâ Tarih Yazımını Nasıl Değiştiriyor? · Büyük Dil Modelleri Çağında Bilgi Edinmek · Açık Kaynağın Kısa Tarihi

Bir yazılımı alan kişinin, onu değiştirip dağıtırken aynı özgürlükleri başkalarına da tanımasını şart koşan lisans yaklaşımı. En bilinen örneği GPL lisansıdır.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Açık Kaynağın Kısa Tarihi

Roma İmparatorluğu'nun resmî posta ve ulaşım sistemi. Devlet görevlileri, yol üzerindeki istasyonları belirli izin belgeleriyle kullanabilirdi.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Roma Yolları ve İnternet Protokolleri

Antik Yunan ve Roma dünyasında, birine zarar vermek ya da onu "bağlamak" amacıyla genellikle kurşun levhalara kazınan lanet yazıtı.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Pompeii'de Duvar Sizindir: Antik Çağda Sosyal Medya Olsaydı

Tarih ve edebiyat gibi beşeri bilimlerde dijital yöntemlerin ve araçların kullanıldığı disiplinlerarası alan (dijital beşeri bilimler).

GEÇTİĞİ YAZILAR: Yapay Zekâ Tarih Yazımını Nasıl Değiştiriyor?

El yazısı belgeleri yapay zekâ yardımıyla makinece okunabilir metne çeviren teknoloji (Handwritten Text Recognition).

GEÇTİĞİ YAZILAR: Yapay Zekâ Tarih Yazımını Nasıl Değiştiriyor?

Hayden White'ın kavramı: Tarihçinin olayları romans, komedi, trajedi ya da hiciv gibi bir anlatı kalıbına yerleştirmesi.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Tarih Yazımı Üzerine Kısa Notlar: Herodot'tan Annales'a

Tarihin nasıl yazıldığını, tarihçilerin yöntemlerini ve yorumlarını inceleyen alan. Türkçede tarihyazımı olarak da geçer.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Merhaba Dünya · Tarih Yazımı Üzerine Kısa Notlar: Herodot'tan Annales'a

Birincil kaynaklar üzerine sonradan yazılmış yorum ve incelemeler.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Yapay Zekâ Tarih Yazımını Nasıl Değiştiriyor? · Kaynak Eleştirisi ve Kod İncelemesi: Aynı Zanaatın İki Yüzü

Psikolog Robert Bjork'un kavramı: Öğrenmeyi o an yavaşlatan ama uzun vadede kalıcı hale getiren zorluklar, örneğin aralıklı tekrar ve kendini sınama.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Büyük Dil Modelleri Çağında Bilgi Edinmek

Osmanlı kadı mahkemelerinde görülen davaların, alım satımların ve resmî işlemlerin kaydedildiği defterler. Şer'iyye sicili olarak da bilinir.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Dev Bir Tanıklık: Osmanlı Arşivi Nasıl Çalışır?

Tarihçinin bir belgenin sahiciliğini (dış eleştiri) ve söylediklerinin güvenilirliğini (iç eleştiri) sınama yöntemi. Almancası: Quellenkritik.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Pompeii'de Duvar Sizindir: Antik Çağda Sosyal Medya Olsaydı · Merhaba Dünya · Yapay Zekâ Tarih Yazımını Nasıl Değiştiriyor? · Kaynak Eleştirisi ve Kod İncelemesi: Aynı Zanaatın İki Yüzü

Bir belgenin arşivdeki yerini ve kimliğini gösteren bilgiler: ait olduğu koleksiyon, dosya ve sıra numarası gibi.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Dev Bir Tanıklık: Osmanlı Arşivi Nasıl Çalışır? · Merhaba Dünya

Lazer darbeleriyle mesafe ölçerek yüzeyin üç boyutlu haritasını çıkaran uzaktan algılama yöntemi. Arkeolojide orman örtüsünün altındaki yapıları görmek için kullanılır.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Lidar ile Kayıp Şehirleri Bulmak

Annales okulunun, özellikle Fernand Braudel'in, coğrafya ve toplumsal yapılar gibi yüzyıllar içinde yavaşça değişen süreçleri anlatmak için kullandığı kavram.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Tarih Yazımı Üzerine Kısa Notlar: Herodot'tan Annales'a

Roma yolları üzerindeki resmî konaklama istasyonları (çoğulu: mansiones).

GEÇTİĞİ YAZILAR: Roma Yolları ve İnternet Protokolleri

Osmanlı Divan-ı Hümayun'unda alınan kararların ve taşraya gönderilen emirlerin suretlerinin kaydedildiği defterler.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Dev Bir Tanıklık: Osmanlı Arşivi Nasıl Çalışır?

Delfi'deki Apollon Tapınağı'nda kehanetleri dile getiren rahibe.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Antik Çağda Yapay Zekâ Olsaydı

Augustus'un kendi başarılarını anlattığı, ölümünden sonra yazıtlara kazınan metin. En eksiksiz kopyası Ankara'daki Augustus Tapınağı'ndadır.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Pompeii'de Duvar Sizindir: Antik Çağda Sosyal Medya Olsaydı

Osmanlı'da bir bölgedeki haneleri, vergi mükelleflerini ve gelir kaynaklarını kaydeden sayım defterleri.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Dev Bir Tanıklık: Osmanlı Arşivi Nasıl Çalışır?

Franco Moretti'nin kavramı: Tek tek metinleri okumak yerine büyük metin koleksiyonlarını bilgisayarla analiz ederek örüntü arama (distant reading).

GEÇTİĞİ YAZILAR: Yapay Zekâ Tarih Yazımını Nasıl Değiştiriyor? · Tarih Yazımı Üzerine Kısa Notlar: Herodot'tan Annales'a

Osmanlı Devleti'nde olayları resmî olarak kaydetmekle görevli devlet tarihçisi. İlk resmî vakanüvis 18. yüzyıl başında Naîmâ kabul edilir.

GEÇTİĞİ YAZILAR: Tarih Yazımı Üzerine Kısa Notlar: Herodot'tan Annales'a