Dev Bir Tanıklık: Osmanlı Arşivi Nasıl Çalışır?
Yaklaşık 95 milyon belge, altı asırlık kayıt tutma alışkanlığı ve eski yazı engeli: Dünyanın en büyük arşivlerinden birinin içine kısa bir bakış.
KISACA
Osmanlı Arşivi yaklaşık 95 milyon belge ve 400 bin defter barındırıyor. Tahrir ve mühimme defterlerinden kadı sicillerine kadar devletin altı asırlık kaydının önemli bir kısmı burada. En büyük engel, Osmanlı Türkçesiyle yazılmış belgeleri okumak.
Dünyanın en büyük arşivlerinden biri İstanbul’da duruyor ama çoğumuz içine hiç girmedik. Bugün Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığına bağlı olan Osmanlı Arşivi, resmî verilere göre yaklaşık 95 milyon belgeye ve 400 bin deftere ev sahipliği yapıyor. Fermanlar, defterler, dilekçeler, haritalar ve hesaplar bunların arasında. Osmanlı devleti altı asır boyunca neredeyse her şeyi yazıya geçirdi ve bu kayıtların büyük kısmı bugüne ulaştı.
Defter geleneği
Osmanlı devleti kayıtlarını nasıl tutardı?
Osmanlı’da kayıt tutmanın merkezinde defter vardı. Tahrir defterleri bir bölgedeki haneleri, tarlaları ve vergi kaynaklarını sayardı. Bunlar bir bakıma devletin gözüyle çekilmiş toplum fotoğraflarıdır. Mühimme defterleri Divan’dan taşraya gönderilen emirleri kaydederdi. Kadı sicilleri ise alım satımları, nikâhları ve davaları, yani gündelik hayatın kendisini saklar. Kadı sicillerinin önemli bir kısmı bugün Devlet Arşivlerinde bulunuyor. İstanbul mahkemelerine ait siciller ise İstanbul Müftülüğü arşivinde korunuyor.1
Her belgenin bir künyesi var
Osmanlı Arşivi'ndeki belgeler nasıl düzenlenmiştir?
Arşivde belgeler rastgele değil, belirli bir düzen içinde durur. Koleksiyonların adları bazen tasnifi yapan ya da koleksiyonu derleyen kişiden (Ali Emiri, Cevdet), bazen de belge türünden (Hatt-ı Hümayun) gelir. Her belgenin bir künyesi, yani kimliği vardır. Tarihçi için künye belgenin pasaportudur. Bir belgenin nereden geldiği bilinmeden hiçbir satırı güvenle okunamaz.
En büyük engel: Okumak
Osmanlı belgelerini okumak neden zordur?
Belgeyi bulmak işin yarısıdır, asıl mesele onu okumaktır. Osmanlı Türkçesi Arap harfleriyle yazılır, kendine özgü bir imlâsı vardır ve kalıplara bağlıdır. Her belge türünün kendi giriş kalıbı, dua cümlesi ve imza düzeni bulunur. Bu yazıyı okuyabilen uzman sayısı sınırlıdır. Bir belgeyi çözmek bazen bir gün, tamamını çeviri yazıya aktarmak ise bir hafta sürebilir.
Dijital kapı
Osmanlı Arşivi'ne internetten erişilebilir mi?
İyi haber şu: Arşivin kataloğu artık çevrimiçi ve araştırmacılar milyonlarca belgenin taramasını ekrandan inceleyebiliyor. Kötü haber ise şu: Taramak, okumak demek değildir. Metne çevirme darboğazı hâlâ sürüyor. Yapay zekânın tarih yazımına dokunduğu yer tam da burası. El yazısı tanıma modelleri bu dağın küçük bir bölümünü eritmeye başladı bile.
Tanıklığın geleceği
Bir arşiv ne kadar tarafsızdır?
Bir arşiv, bir devletin kendi tuttuğu uzun bir günlüktür ve hiçbir günlük tamamen tarafsız değildir. Neyin yazıya geçtiği ve neyin geçmediği de bir tercihtir. Bu yüzden sessizlikler de birer kaynaktır. Osmanlı bize kâğıt üzerinde altı asır bıraktı. Peki biz yarına ne bırakıyoruz? Bu sorunun cevabı ayrı bir yazıyı hak ediyor.
Dipnotlar
-
2005 yılında İstanbul dışındaki mahkemelere ait 8.934 özgün sicil, Milli Kütüphane’den Devlet Arşivlerine devredildi. İSAM’da da sicillerin mikrofilm ve dijital kopyaları bulunuyor. ↩
Kaynakça
- Aktaş, N. ve Halaçoğlu, Y. (1992). Başbakanlık Osmanlı Arşivi. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 5, s. 122–126). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/basbakanlik-osmanli-arsivi
- Faroqhi, S. (1999). Approaching Ottoman history: An introduction to the sources. Cambridge University Press.
- T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı. (t.y.). Osmanlı Arşivi. https://www.devletarsivleri.gov.tr
- Uğur, Y. (2010). Şer’iyye sicilleri. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 39, s. 8–11). Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/seriyye-sicilleri
